Zioła na bóle menstruacyjne – przegląd badań naukowych i naturalnych alternatyw dla NLPZ
Bóle menstruacyjne dotykają większości kobiet. Poznaj skuteczne i bezpieczne zioła łagodzące ból miesiączkowy. Dowiedz się też, jakie skutki uboczne mogą mieć popularne leki przeciwbólowe (NLPZ).
Dlaczego miesiączka boli?
Bóle menstruacyjne (łac. dysmenorrhoea) to częsty problem – w zależności od źródeł szacuje się, że nawet 50–90% kobiet w wieku rozrodczym doświadcza bólu w czasie miesiączki, a u części z nich jest on na tyle silny, że utrudnia codzienne funkcjonowanie.
Przyczyną bólu są skurcze mięśni macicy, wynikające z działania prostaglandyn – hormonów, które w nadmiarze powodują silne skurcze i ograniczają dopływ krwi do tkanek, wywołując ból.
Jak działają leki przeciwbólowe (NLPZ)?
Najczęściej stosowanymi środkami są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak ibuprofen, naproksen czy ketoprofen.
Działają one poprzez hamowanie enzymów COX-1 i COX-2, odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn. Dzięki temu zmniejszają stan zapalny i łagodzą ból.
Kontrowersje i skutki uboczne NLPZ
Choć skuteczne, NLPZ nie są obojętne dla organizmu. Regularne stosowanie może prowadzić do:
- podrażnienia i owrzodzeń żołądka,
- zaburzeń pracy wątroby i nerek,
- zwiększonego ryzyka nadciśnienia i chorób sercowo-naczyniowych,
- obniżenia płodności (poprzez wpływ na owulację i śluzówkę macicy),
- negatywnego wpływu na mikrobiotę jelitową.
Z tego powodu coraz więcej kobiet szuka łagodniejszych, naturalnych metod, które mogą wspierać równowagę hormonalną i redukować stan zapalny bez obciążania organizmu.
Fitoterapia bólu menstruacyjnego – co mówi nauka?
Badania naukowe potwierdzają, że wiele roślin wykazuje działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne i rozkurczowe, porównywalne z lekami syntetycznymi. Nie wykazują przy tym działań niepożądanych towarzyszących farmakoterapii.
Poniżej przegląd najczęściej badanych i skutecznych ziół:
1. Imbir lekarski (Zingiber officinale)
- Liczne badania kliniczne pokazują, że imbir może być równie skuteczny jak ibuprofen w łagodzeniu bólu menstruacyjnego.
- Zawarte w nim gingerole i shogaole działają przeciwzapalnie i rozkurczowo.
- Dodatkowo wspiera trawienie i poprawia krążenie.
2. Krwawnik pospolity (Achillea millefolium)
- Ma działanie rozkurczowe – apigenina i luteolina zmniejszają napięcie mięśni gładkich.
- Redukuje ból i obrzęk dzięki zawartości azulenu i kamazulenu, które zmniejszają syntezę prostaglandyn.
- Działa łagodnie antyseptycznie na błony śluzowe pochwy i szyjki macicy dzięki obecności laktonów seskwiterpenowych.
- Poprawia mikrokrążenie w narządach miednicy.
- Może wspierać regulację zbyt obfitych miesiączek poprzez wzmocnienie naczyń krwionośnych (flawonoidy) i skrócenie czasu krzepnięcia (achilleina).
- W badaniach klinicznych wykazuje skuteczność porównywalną z kwasem mefenamowym.
3. Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla)
- Zawiera flawonoidy i alkaloidy redukujące produkcję prostaglandyn oraz spiroeter – silny związek przeciwskurczowy.
- Tłumi ból w ośrodkowym układzie nerwowym dzięki swojemu fitoestrogennemu działaniu, jak również dzięki wpływowi flawonoidów, matrycyny, metoksykomaryny i apigeniny.
- Przerywa cyklooksygenazę i lipooksygenazę, zatrzymując produkcję prostaglandyn i leukotrienów.
- W badaniach klinicznych wykazuje taką samą skuteczność jak kwas mefenamowy (popularny lek na bóle menstruacyjne).
- Bezpieczny nawet przy długotrwałym stosowaniu.
4. Pozłotka kalifornijska (Eschscholzia californica)
- Tradycyjnie stosowana jako środek analgetyczny (przeciwbólowy) i rozkurczowy (antyspastyczny)
- Wspiera układ nerwowy, zmniejszając napięcie i rozdrażnienie.
- Pomaga łagodzić stany lękowe, napięcie nerwowe, bezsenność oraz bóle (np. neuralgie i migreny)
- Jej właściwości uspokajające i przeciwlękowe są wynikiem działania alkaloidów (jak np. (S)-retikulina), które modulują prądy chlorkowe w receptorach GABA.
- Łagodne działanie przeciwbólowe (antynocyceptywne) może być związane z wiązaniem morfiny (lub innych alkaloidów, będących metabolitami (S)-retikuliny) do receptorów opioidowych.
- Ekstrakty z pozłotki wykazują obwodowe działanie przeciwbólowe.
5. Jasnota biała (Lamium album)
- Od wieków ceniona w medycynie ludowej jako „lek na dolegliwości kobiece”.
- Tradycyjnie stosowana do łagodzenia bolesnych miesiączek, niwelowania nadmiernego krwawienia menstruacyjnego (menorrhagii) oraz jako tonik macicy.
- Wykazuje działanie rozkurczowe (antyspastyczne), co jest kluczowe w bólach menstruacyjnych.
- Tradycyjnie działa również ściągająco i hemostatycznie, co wspiera regulację obfitych krwawień.
- Melisa lekarska (Melissa officinalis)
- W randomizowanym badaniu klinicznym melisa okazała się bardziej efektywna w zmniejszaniu intensywności bólu niż popularny lek NLPZ – kwas mefenamowy.
- Działanie opiera się na efektach przeciwbólowych (antynocyceptywnych), przeciwzapalnych i rozkurczowych (antyspastycznych), w tym na rozluźnianiu mięśni gładkich (np. macicy).
- Główny składnik fenolowy, kwas rozmarynowy (Rosmarinic Acid), jest odpowiedzialny za większość aktywności, w tym działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe (antynocyceptywne).
- Melisa redukuje nasilenie objawów ogólnoustrojowych towarzyszących menstruacji, takich jak zmęczenie, letarg i zmiany neurologiczne (np. nastrój i niepokój).
- Jest bezpieczna i dobrze tolerowana. Jej stosowanie nie zwiększa obfitości ani czasu trwania krwawienia menstruacyjnego.
Zioła – całościowy wpływ na kobiece zdrowie
Holistyczny wpływ ziół na zdrowie kobiece manifestuje się poprzez jednoczesne oddziaływanie na poziomy fizyczny i psychiczny, co jest zgodne z założeniami medycyny tradycyjnej, która postrzega organizm jako całość:
1. Wsparcie psychoemocjonalne łagodzi objawy fizyczne: Zioła takie jak pozłotka i melisa wykazują silne, naukowo udokumentowane, działanie przeciwlękowe, uspokajające i nasenne. Jest to kluczowy element holistycznego podejścia, ponieważ obniżenie poziomu stresu i napięcia nerwowego może zmniejszać percepcję bólu i łagodzić objawy fizyczne, takie jak bóle głowy (np. migreny naczynioruchowe, gdzie lęk jest czynnikiem patogennym) i prawdopodobnie dysmenorrheę.
2. Leczenie objawowe w połączeniu z działaniem przyczynowym: Zioła te nie tylko łagodzą ból (analgezja) i skurcze (działanie rozkurczowe), ale także, w przypadku jasnoty białej i krwawnika, wykazują działanie przeciwzapalne, co może adresować jedną z przyczyn bolesnego miesiączkowania (nadmierną produkcję prostaglandyn). Jasnota biała wpływa również na krwawienie i upławy, wspierając równowagę w układzie rozrodczym.
3. Holistyczna alternatywa dla konwencjonalnej farmakoterapii: Istnieją dowody na to, że zioła, takie jak krwawnik, mogą być równie skuteczne co syntetyczne leki (NLPZ) w leczeniu bolesnego miesiączkowania. Wnioskuje się, że stanowią one bezpieczne i dobrze tolerowane alternatywy, zwłaszcza w przypadku długotrwałego leczenia, gdzie NLPZ mogą mieć poważne skutki uboczne.
4. Wsparcie ogólnoustrojowej równowagi: Zawartość składników takich jak flawonoidy i irydoidy w ziołach kobiecych, np. jasnocie białej, sugeruje dodatkowe korzyści, w tym ochronę przed stresem oksydacyjnym i wsparcie funkcji komórkowych (cytoprotekcja), co wykracza poza samo leczenie dolegliwości ginekologicznych.
Źrodła
1. Abadian K, Keshavarz Z, Mojab F, Alavi Majd H, Abbasi NM. (2016). Comparison the effect of mefenamic acid and Teucrium polium on the severity and systemic symptoms of dysmenorrhea. Complementary therapies in clinical practice, 22:12-5.
2. Abdellatif F, Boudjella H, Zitouni A and Hassani A. (2014). Chemical composition and antimicrobial activity of the essential oil from leaves of Algerian Melissa officinalis L. EXCLI J., 13: 772-81.
3. Alimoradi Z, Jafari E, Abdi F, Griffiths MD. (2023). Therapeutic applications of lemon balm (Melissa officinalis) for obstetrics and gynecological health issues: A systematic review. Journal of Herbal Medicine, 42: 100751.
4. Alipieva K, Kokubun T, Taskova R, Evstatieva L, Handjieva N. (2007). LC-ESI-MS analysis of iridoid glucosides in Lamium species. Biochem Syst Ecol, 35:17–22.
5. Alipieva K, Taskova R, Jensen SR, Handjieva N. (2006). Iridoid glucosides from Lamium album and Lamium maculatum (Lamiaceae). Biochem Syst Ecol, 34:88–91.
6. Alipieva K, Taskova RM, Evstatieva LN, et al. (2003). Benzoxazinoids and iridoid glucosides from four Lamium species. Phytochemistry, 64:1413–1417.
7. Al-Snafi AE. (2017). Eschscholzia californica: A phytochemical and pharmacological – review. Indo Am J P Sci, 4(02): 257-263.
8. Armour M, Dahlen HG, Zhu X, Farquhar C, Smith CA. (2017). The role of treatment timing and mode of stimulation in the treatment of primary dysmenorrhea with acupuncture: An exploratory randomised controlled trial. PLoS One, 12: e0180177.
9. Azimaraghi O, Yousefshahi F, Khatavi F, Zamani MM, Movafegh A. (2017). Both Oral Passiflora Incarnata and Oxazepam Can Reduce Pre-Operative Anxiety in Ambulatory Surgery Patients: A Double-Blind, Placebo-Controlled Study. Asian J Pharm Clin Res, 10: 331–334.
10. Beck MA and Haberlein H. (1999). Flavonol glycosides from Eschscholtzia californica. Phytochemistry, 50: 329-332.
11. Bokaie M, Farajkhoda T, Enjezab B, Khoshbin A, Karimi-Zarchi M. (2013). Oral fennel (Foeniculum vulgare) drop effect on primary dysmenorrhea: Effectiveness of herbal drug. Iran J Nurs Midwifery Res, 18(2):128–32.
12. Bounihi A, Hajjaj G, Alnamer R, Cherrah Y, Zellou A. (2013). In Vivo Potential Anti-Inflammatory Activity of Melissa officinalis L. Essential Oil. Advances in pharmacological sciences, 2013:101759.
13. Budzianowski J, Budzianowska A. (2006). Chromatographic and spectrophotometric analyses of the DPPH free radical scavenging activity of the fractionated extracts from Lamium album L., Lamium purpureum L. and Viscum album L. Herba Pol, 52(1–2):51–57.
14. Budzianowski J, Skrzypczak L. (1995). Phenylpropanoid esters from Lamium album flowers. Phytochemistry, 38:997–1001.
15. Cahlíková L, Macáková K, Kunes J, Kurfürst M, Opletal L, Cvacka J, Chlebek J and Blundene G. (2010). Acetylcholinesterase and butyrylcholinesterase inhibitory compounds from Eschscholzia californica (Papaveraceae). Nat Prod Commun, 5(7): 1035-1038.
16. Carocho M, Barros L, Calhelha RC, Ciric A, Sokovic M, Santos-Buelga C, et al. (2015). Melissa officinalis L. decoctions as functional beverages: a bioactive approach and chemical characterization. Food & function, 6(7):2240-8.
17. Cimolai N. (2013). The potential and promise of mefenamic acid. Expert review of clinical pharmacology, 6(3):289-305.
18. Dawood MY, Khan-Dawood FS. (2007). Clinical efficacy and differential inhibition of menstrual fluid prostaglandin F2alpha in a randomized, double-blind, crossover treatment with placebo, acetaminophen, and ibuprofen in primary dysmenorrhea. Am. J. Obstet. Gynecol., 196: 35 e1-5.
19. Elsas S-M, Rossi DJ, Raber J, et al. (2010). Passiflora incarnata L. (Passionflower) extracts elicit GABA currents in hippocampal neurons in vitro, and show anxiogenic and anticonvulsant effects in vivo, varying with extraction method. Phytomedicine, 17: 940–949.
20. Eskandari Z, Mirzaei B, Arazi H. (2017). The effect of eight weeks of aerobic training and complementary plant supplements (Indian Valerian and Melissa Officinalis) on migraine. Armaghane Danesh, 22: 442-458.
21. Fedurco M, Gregorová J, Šebrlová K, Kantorová J, Peš O, Baur R, Sigel E and Táborská E. (2015). Modulatory effects of Eschscholzia californica alkaloids on recombinant GABAA receptors. Biochem. Res. Int., 2015, Article ID 617620.
22. Gafner S, Dietz BM, McPhail KL, Scott IM, Glinski JA, Russell FE, McCollom MM, Budzinski JW, Foster BC, Bergeron C, Rhyu MR and Bolton JL. (2006). Alkaloids from Eschscholzia californica and their capacity to inhibit binding of [3H]8-Hydroxy-2-(di-N-propylamino)tetralin to 5-HT1A receptors in vitro. J Nat Prod, 69(3): 432-435.
23. Guginski G, Luiz AP, Silva MD, Massaro M, Martins DF, Chaves J, Mattos RW, Silveira D, Ferreira VMM, Calixto JB and Santos ARS. (2009). Mechanisms involved in the antinociception caused by ethanolic extract obtained from the leaves of Melissa officinalis (lemon balm) in mice. Pharmacol. Biochem. Behav., 93: 10-6.
24. Hanus M, Lafon J and Mathieu M. (2004). Double-blind, randomised, placebo-controlled study to evaluate the efficacy and safety of a fixed combination containing two plant extracts (Crataegus oxyacantha and Eschscholtzia californica) and magnesium in mild-to-moderate anxiety disorders. Current Medical Research and Opinion, 20(1): 63–71.
25. Jaafarpour M, Hatefi M, Najafi F, Khajavikhan J, Khani A. (2015). The effect of cinnamon on menstrual bleeding and systemic symptoms with primary dysmenorrhea. Iran. Red Crescent Med., 17.
26. Jenabi E, Fereidoony B. (2015). The Effect of Achillea millefolium on relief of primary dysmenorrheal: A double-blind Randomized clinical trial. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology (2015). DOI: 10.1016/j.jpag.2014.12.008.
27. Jenabi E, ASLEtOGHIRI M, HEJRATI P. (2012). The comparison of the effects of antiplain of Vallerina Officinalis Risom and mefenamic acid in relief of primary dysmenorrhea. IRANIAN JOURNAL OF OBSTETRICS, GYNEOCOLOGY AND INFERTILITY, 15(2):44-48.
28. Jenabi E. (2013). The effect of ginger for relieving of primary dysmenorrhoea. The jounal Pakistan Medical Association, 63(1):8-10.
29. Kalvandi R, Alimohammadi S, Pashmakian Z, Rajabi M. (2014). The effects of medicinal plants of melissa officinalis and salvia officinalis on primary dysmenorrhea. Scientific Journal of Hamadan University of Medical Sciences, 21(2):105-11.
30. Kardos J, Blaskó G, Simonyi M. (1986). Enhancement of gamma-aminobutyric acid receptor binding by protopine-type alkaloids. Arzneimittel-Forschung, 36(6):939-940.
31. Kokoska L, Polesny Z, Rada V, Nepovim A, Vanek T. (2002). Screening of some Siberian medicinal plants for antimicrobial activity. J Ethnopharmacol, 82:51–53.
32. Kukula-Koch W. (2017). The elevation of LC-ESI-Q-TOF-MS response in the analysis of isoquinoline alkaloids from some Papaveraceae and Berberidaceae representatives. J. Anal. Methods Chem., 2017, 8384107.
33. Marzouk TM, El-Nemer AM, Baraka HN. (2013). The effect of aromatherapy abdominal massage on alleviating menstrual pain in nursing students: a prospective randomized cross-over study. Evid Based Complement Alternat Med. 2013:742421
.34. Matkowski A, Piotrowska M. (2006). Antioxidant and free radical scavenging activities of some medicinal plants from the Lamiaceae. Fitoterapia, 77:346–353.
35. Mirabi P, Alamolhoda H, Esmaeilzadeh S and Mojab F. (2014). Effect of medicinal herbs on primary dysmenorrhoea- a systematic review. Iran. J. Pharm. Res., 13: 757-67.
36. Mirabi P, Alamolhoda SH, Yazdkhasti M, Mojab F. (2018). The Effects of Lemon balm on Menstrual Bleeding and the Systemic Manifestation of Dysmenorrhea. Iranian Journal of Pharmaceutical Research (Special Issue 2), 17: 214-223.
37. Mirabi P, Namdari M, Alamolhoda S and Mojab F. (2017). The Effect of Melissa Officinalis Extract on the Severity of Primary Dysmenorrhea. Iranian Journal of Pharmaceutical Research (Special Issue), 16: 171-177.
38. Mirabi P, Dolatian M, Mojab F and Majd HA. (2011). Effects of valerian on the severity and systemic manifestations of dysmenorrhea. Int. J. Gynaecol. Obstet., 115: 285-8.
39. Mirghafourvand M, Malakouti J, Mohammad-Alizadeh Charandabi S, et al. (2016). The Effects of Lemon balm (Melissa officinalis L.) Alone and in Combination With Nepeta menthoides on the Menstrual Bleeding in Students With Premenstrual Syndrome: A Randomized Controlled Trial. Iran Red Crescent Med J, 18(12):e28941.
40. Moskova-Doumanova V, Miteva G, Dimitrova M, Topouzova-Hristova T, Kapchina V. (2012). Methanol and chloroform extracts from Lamium album L. affect cell properties of A549 cancer lung cell line. Biotechnol Biotechnol Eq, 26:120–125.
41. Ozgoli G, Goli M, Moattar F. (2009). Comparison of effects of ginger, mefenamic acid, and ibuprofen on pain in women with primary dysmenorrhea. Journal of alternative and complementary medicine (New York, NY), 15(2):129-32.
42. Paduch R, Wojciak-Kosior M, Matysik G. (2007). Investigation of biological activity of Lamii albi flos extracts. Journal of Ethnopharmacology, 110:69–75.
43. Paduch R, Wójciak-Kosior M, Matysik G, et al. (2008). Lamium album extracts express free radical scavenging and cytotoxic activities. Polish J Environ Stud, 17:569–580.
44. Pereira OR, Domingues MRM, Silva AMS, Cardoso SM. (2012). Phenolic constituents of Lamium album: focus on isoscutellarein derivatives. Food Res Int, 48:330–335.
45. Pereira OR, Macias RIR, Perez MJ, Marin JJG, Cardoso SM. (2013). Protective effects of phenolic constituents from Cytisus multiflorus, Lamium album L. and Thymus citriodorus on liver cells. J Funct Foods, 5:1170–1179.
46. Rafii F, Ameri F, Haghani H, Ghobadi A. (2020). The effect of aromatherapy massage with lavender and chamomile oil on anxiety and sleep quality of patients with burns. Burns, 46: 164–171.
47. Rolland A, Fleurentin J, Lanhers MC, Misslin R and Mortier F. (2001). Neurophysiological effects of an extract of Eschscholzia californica Cham. (Papaveraceae). Phytotherapy Research, 15(5): 377–381.
48. Rolland A, Fleurentin J, Lanhers MC, Younos C, Misslin R, Mortier F and Pelt JM. (1991). Behavioural effects of the American traditional plant Eschscholzia californica: sedative and anxiolytic properties. Planta Medica, 57(3): 212–216.
49. Safdari Dehcheshmeh F, Parvin N. (2016). The Effect of Mefenamic Acid and Melissa officinalis on Primary Dysmenorrhea: A Randomized Clinical Trial Study. International Journal of Pharmacognosy and Phytochemical Research, 8(8): 1286-1292.
50. Schafer HL, Schafer H, Schneider W and Elstner EF. (1995). Sedative action of extract combinations of Eschscholtzia californica and Corydalis cava. Arzneimittel-Forschung, 45(2): 124–126.
51. Shahrahmani N, Ebrahimi A, Mollazadeh S, et al. (2024). The Impact of Achillea Millefolium on Primary Dysmenorrhea and Menstrual Bleeding: A Systematic Review. Journal of Midwifery and Reproductive Health, 12(2): 4153-4163.
52. Shah T, Khan F, Bule M, Niaz K. (2019). White Dead-Nettle (Lamium album). Nonvitamin and Nonmineral Nutritional Supplements..
53. Shirvani MA, Motahari-Tabari N, Alipour A. (2015). The effect of mefenamic acid and ginger on pain relief in primary dysmenorrhea: a randomized clinical trial. Archives of gynecology and obstetrics, 291(6):1277-81.
54. Srivastava JK, Shankar E, Gupta S. (2010). Chamomile: A herbal medicine of the past with a bright future (Review). Mol. Med. Rep., 3: 895-901.
55. Trouillas P, Calliste C-A, Allais D-P, et al. (2003). Antioxidant, anti-inflammatory and antiproliferative properties of sixteen water plant extracts used in the Limousin countryside as herbal teas. Food Chem, 80:399–407.
56. Ulbricht C, Brendler T, Gruenwald J, et al. (2005). Lemon balm (Melissa officinalis L.): an evidence-based systematic review by the Natural Standard Research Collaboration. J Herb Pharmacother, 5: 71-114.
57. Xu LF, Chu WJ, Qing XY, Li S, Wang XS, Qing GW, Fei J and Guo LH. (2006). Protopine inhibits serotonin transporter and noradrenaline transporter and has the antidepressant-like effect in mice models. Neuropharmacology, 50(8):934-940.
58. Yalçın FN, Kaya D. (2006). Ethnobotany, pharmacology and phytochemistry of the Genus Lamium (Lamiaceae). FABAD Journal of Pharmacological Science, 31:43–52.
59. Yordanova ZP, Zhiponova MK, Iakimova ET, Dimitrova MA, Kapchina-Toteva VM. (2014). Revealing the reviving secret of the white dead nettle (Lamium album L.). Springer Science+Business Media Dordrecht.
60. Zeraati F, Shobeiri F, Nazari M, Araghchian M, Bekhradi R. (2014). Comparative evaluation of the efficacy of herbal drugs (fennelin and vitagnus) and mefenamic acid in the treatment of primary dysmenorrhea. Iranian journal of nursing and midwifery research, 19(6):581-4
